Dit artikel geschreven door Yaike Dunselman verscheen oorspronkelijk in het Engels als “Architecture - A Road towards the Earth”. Het is gepubliceerd door Springer: World Sustainability Series in het boek “On the Earth we want to Live” van Johannes Kronenberg en Edith. T Lammerts van Bueren.
uitgangspunt en impuls
Na een gemeenschappelijke architectuurstudie (1993-99) aan de Alanus Hochschule für Kunst & Gesellschaft in Alfter (D) startten Lars Frerichs (D) en Yaike Dunselman (NL) in 2003 het Nederlands-Duitse architectenbureau 9graden architectuur. Het bureau formuleerde haar perspectief op een duurzame toekomst in vier inhoudelijke thema’s: idealen (1), cultuur (2), werkwijze (3) en resultaat (4). 9graden architectuur deed dit vanuit een inhoudelijke verbinding met antroposofie, met weinig tot geen projectervaring maar met een duidelijke innerlijke wil om op een individuele en ‘eigenwijze’ manier de antroposofisch geïnspireerde architectuur een nieuwe eeuw in te dragen.
Ons doel (ons ideaal (1)) is om in alle opzichten een menselijke architectuur te scheppen. Daarbij willen we zowel de fysieke als de gevoelsmatige en geestelijke aspecten van de mens in het vormgevingsproces betrekken. De samenhang tussen deze aspecten vormt het fundament voor een organische functionele architectuur. Zonder twijfel is architectuur in haar verschijningsvorm altijd een afspiegeling van haar tijd, en het bewustzijn van de in die tijd levende mensen. Wij zien het als een uitdaging om in bestaande stedenbouwkundige en landschappelijke structuren op een eigentijdse wijze met respect voor het verleden gebouwen te integreren, om bestaande kwaliteiten verder te ontwikkelen en deze met nieuwe ideeën te versterken.
In onze vormgeving hebben wij bewustzijn (onze cultuur (2)) voor de in de natuur werkende fenomenen als ritme, polariteit, dynamiek en metamorfose, zodat architectuur een belevende, inspirerende en ondersteunende werking kan hebben op de mens. Wij beseffen dat met iedere architectonische beslissing de menselijk levensruimte wordt beïnvloed. Daarom behandelen wij iedere individuele bouwopgave met dezelfde zorgvuldigheid, en altijd met de intentie om ook met een gering budget, architectuur met maximale kwaliteit en maatschappelijke meerwaarde te realiseren. Zonder twijfel kan een goede vormgeving het leef- en werkklimaat in positieve zin beïnvloeden.
In gesprek (onze werkwijze (3)) met de opdrachtgever proberen wij voorstellingen en wensen ten aanzien van het toekomstige bouwwerk te formuleren, om op deze wijze een gemeenschappelijk vormgevingsmotief te ontwikkelen. Zo kunnen wij tot een individuele vormgeving komen, waarmee de toekomstige gebruiker zich kan identificeren.
De vraag naar de duurzame en ecologische aspecten van het bouwen (ons resultaat (4)) is voor ons een vanzelfsprekendheid. Voor ons is een gebouw dat positief op de levenskrachten van de mens werkt, een investering, die in menselijk, ecologisch en economisch opzicht zinvol en eigentijds is. De totale omgeving, inclusief de architectonische aspecten ruimte, vorm, kleur, materiaal en proportie werkt en heeft niet alleen invloed op de gezondheid van ons lichaam, maar ook op ons gevoelsleven en onze geest. Door deze wijze van vormgeven worden nieuwe wetmatigheden geschapen, die de mens op verschillende niveaus raken en vormen. Daaruit groeit voor opdrachtgevers en architecten de noodzakelijkheid om bewust en vol verantwoording voor de mens te bouwen.
Deze inhoudelijke thema’s hebben zich binnen 9graden architectuur ontwikkeld door de verbinding met antroposofie, -in de uiteenzetting met de tijd, -de vragen die het bureau kreeg en de werkelijkheid van de projecten. Was het ruim twintig jaar geleden voor de oprichters van 9graden architectuur nog meer een theoretische benadering, zo is het nu een levende innerlijke houding geworden die zich in een uiterlijke vormgeving manifesteert. Het behoort volgens 9graden architectuur tot het wezen van antroposofie, dat we ons inhoudelijk verbinden met het spirituele, dat we ons uiterlijk verbinden met de vragen van de tijd, en dat we de moed hebben innerlijk en uiterlijk te laten versmelten tot een individuele, verbindende en werkende houding.
organische architectuur
Het begrip ‘organische architectuur’ wordt binnen en buiten de antroposofie op verschillende manieren gebruikt. Veelal wordt ze gekenmerkt door uiterlijkheden, de uiterlijke vorm die een uitdrukking is van de in de natuur aanwezige vormentaal of de wetmatigheden die daaraan ten grondslag liggen. Voor 9graden architectuur is het vooral een houding, een innerlijke houding met bewustzijn voor de relatie van mens en architectuur, een innerlijke houding die zich met de wereld om ons heen verbindt.
Mens en architectuur staan in relatie tot elkaar. De gebouwde omgeving heeft invloed op ons menselijk wezen; op ons lichamelijk, psychisch en geestelijke welbevinden. We lopen gebouwen in en uit, we doen zintuigindrukken op die uitgaan van deze gebouwde omgeving. Fysieke aspecten als massa, krachtenspel, richting, beweging, evenwicht; we bootsen deze innerlijk na. We doen hiermee indrukken op uit onze omgeving die ons lichamelijk welbevinden kunnen ondersteunen of ook verstoren. Naast deze fysieke waarnemingen roepen zintuigindrukken ook belevingswaarden op als stemmingen en gevoelens. Vormgeving, licht, kleur en warmte bepalen deze innerlijke gewaarwordingen. Ook met ons denken verbinden we ons met onze gebouwde omgeving. Aan onze gebouwde omgeving liggen bepaalde gedachten, intenties en overwegingen ten grondslag. Deze weerspiegelen zich onwillekeurig in de vormgeving en beïnvloeden daarmee het morele leven van mensen, hun gevoel voor waarheid en sociale harmonie.
We nemen onze gebouwde omgeving als buitenwereld waar; ze is ‘kunstmatig’ door onszelf vanuit onze eigen binnenwereld gecreëerd. We staan in een relatie met haar en beelden haar als buitenwereld innerlijk na, waarmee deze door ons gecreëerde buitenwereld aan de basis staat van de ontwikkeling van onze waarnemingsorganen. We kunnen daarmee zeggen dat de architectuur een door ons mens geschapen ‘orgaan’ buiten ons organisme mens is welke een directe invloed heeft op ons organisme en daarmee op onze gezondheid. Zo bezien heeft de omschrijving organische architectuur voor 9graden architectuur geen uiterlijke betekenis maar is het de verwoording van een innerlijke houding.
ontwikkeling en verbinding
In de uiteenzetting met onze tijd constateert 9graden architectuur dat de mensheid momenteel ontzettend vervuilend omgaat met al het aanwezige materiaal op aarde. Nog nooit waren de mogelijkheden zo talrijk, we leven in het westen in een enorme welvaart met ongekende mogelijkheden. We reizen over de gehele aarde, we verslepen voedsel en bouwmaterialen over de hele wereld, we gebruiken te pas en te onpas, en als het ons niet meer bevalt doen we het ‘weg’ ….. uit het zicht. Nog nooit stelden we toekomstige generaties voor zoveel opgaven als nu, nog nooit bestond de wereld uit zoveel contrasten, nog nooit was onze gebouwde wereld zo verstoord, zo vervuild, zo uiterlijk brutaal!
Dit brengt opgaven met zich mee. De opgave om zorgvuldig met onze aarde om te gaan, om na te denken over herkomst en toekomst, over vraag en gebruik, over vóór en ná, over bouwen en slopen, over eindigheid. 9graden architectuur ziet het als een opgave om in de vraagstelling van alle individuele opgaven te kunnen doordringen. Wij willen vormgeven vanuit dat wat ons uit de vraag tegemoet komt zodat de toekomst aan onze gebouwen kan vormgeven!
Wij willen ons niet laten lijden door fascinatie voor het onbewuste, vaak beelden uit het verleden. Maar wij willen juist met een kunstzinnig bewustzijn in de vraagstelling doordringen, om zo te komen tot passende antwoorden waarin schoonheid tot uitdrukking komt. Schoonheid waarmee mensen zich weten te verbinden, zodat wij ons thuis voelen op deze aarde.
een kwetsbare aarde
De verbinding met onze aarde houdt 9graden architectuur bezig. Wij mensen lijken haar te willen veroveren, haar te willen maken naar onze wetten. Maar zouden we haar niet juist moeten liefhebben, haar wetmatigheden moeten leren kennen? Leren leven naar de aarde in plaats van andersom? Daarbij gaat het om het beleven van de kwetsbaarheid van onze aarde. Deze kwetsbaarheid moeten we zien, ervaren en kennen om de leefbaarheid op onze aarde te behouden. Architectuur kan daarin (voor)beeldbepalend zijn. Met natuurlijke materialen en milieubewuste architectuur laten we mensen stilstaan bij de natuurlijke fenomenen van de aarde. Het verloop van de tijd kan aan onze gebouwen worden afgelezen. Bij duurzaamheid moet het naast materiële aspecten van een gebouw ook om immateriële aspecten gaan. Om de verbinding met de context, het bewustzijn voor de aarde als een levend organisme, en de ‘hechting’ aan de schoonheid van het gebouwde object. Het is essentieel voor de toekomst van onze aarde dat de mens zich kan verbinden met zijn omgeving, zodat het vanzelfsprekend wordt: “Dit is de wereld waarin en waarmee ik leef, die ik verzorg, waarvoor ik verantwoording neem!”
Vanuit dit bewustzijn, een kwetsbare aarde, de aarde als levend organisme ontwerpt 9graden architectuur projecten waarin deze kwetsbaarheid zichtbaar wordt. Een voorbeeld daarvan is het in Amersfoort (NL) gerealiseerde woonhuis Lichtenberg. Met dit ontwerp wilde 9graden architectuur met bewustzijn grondstoffen reduceren en de wereld mooier, zachter en meer ‘aanraakbaar’ maken. Het huis mocht kwetsbaar zijn, onze aarde is dat ook. Mensen zijn dat ook. Vanuit het bewustzijn dat ons overleven op deze aarde ervan afhangt of- en hoe wij met die kwetsbaarheid kunnen omgaan is het huis ontworpen. Met een verfijnde detaillering, handwerk en natuurlijke materialen zoals hout en riet.
Het was ons uitgangspunt om met aandacht voor de plek een huis te ontwikkelen dat niet zomaar ook ergens anders zou kunnen staan. Het moest inspelen op de specifieke kenmerken en kwaliteiten van de plek. Om aan te sluiten bij de karakteristieken van de plek, is een sculpturale bouwmassa ontworpen met riet als beeldbepalend materiaal. Riet, een natuurproduct, dat bij de omliggende historische- en rijk gedetailleerde bebouwing uit de jaren ’30 van de vorige eeuw vaak is toegepast. In het ontwerp wordt een strakke eigentijdse architectuur bekroond met traditioneel vakmanschap, het rietvlechtwerk. Met respect voor het verleden voegt de nieuwbouw zich in haar omgeving, om bestaande kwaliteiten verder te ontwikkelen en deze met nieuwe eigentijdse ideeën te versterken (idealen (1)).
Met gebruik van traditioneel rietvlechtwerk worden diverse randdetails zorgvuldig vormgegeven, waardoor het gebruik van metalen dakranden en waterslagen achterwege gelaten kan worden. Het verfijnde handwerk van de rietdekker is een herkenbare beëindiging geworden van de architectonische massa. De sculpturale rieten gevel wordt hiermee tastbaar en het traditionele handwerk is afleesbaar (cultuur (2)).
Het huis is opgebouwd in houtskeletbouw met hoge isolatiewaarden om zo installaties tot een minimum te reduceren. In het interieur zijn natuurlijke materialen toegepast: hout en leemverf. Het isolerende riet in de gevel is gecombineerd met houten gevelkozijnen, geveldelen en lamellen. Het riet en hout mogen in de tijd natuurlijk vergrijzen. Het verloop van de tijd mag aan het gebouw worden afgelezen. Zo kunnen we als mens stilstaan bij de natuurlijke fenomenen van de aarde (resultaat (4)). Een reductie van grondstoffen en een zichtbare en beleefbare kwetsbaarheid.
organisme en gezondheid
Het bewustzijn van onze aarde als een levend organisme sluit aan bij Rudolf Steiners architectuurimpuls. In Steiners architectuurimpuls zien we in vormgeving een kunstzinnige zoektocht naar evenwicht tussen polaire processen, architectonisch: dragen en lasten. Het motief van vormgeving lijkt te ontstaan in de ontmoeting-, in het evenwicht, van dragen en lasten. Maar ook tussen andere polaire processen als binnen- en buitenwereld, tussen samentrekken en uitzetten etc. Het is het kunstzinnige fenomeen van ‘gezondheid’.
In het ontwerp van 9graden architectuur voor de nieuwbouw van de houten kliniek Arlesheim (H4H) is een verbinding gezocht met het door Rudolf Steiner ontworpen (1924) houten huis voor Ita Wegman op het terrein van de kliniek. 9graden architectuur wilde aansluiten bij de geschiedenis, om geschiedenis en toekomst in de nieuwbouw te verbinden. In het huis voor Ita Wegman is zichtbaar hoe een ontmoeting in een polaire vormentaal plaatsvindt, hoe het lastende het dragende ontmoet, en hoe daar de vormgeving ontstaat. Daar, waar het dragen en het lasten elkaar ontmoeten, lijkt het evenwicht te ontstaan, zich zelfs te vormen! Inderdaad te vormen! Evenwicht, dat Rudolf Steiner ook beschrijft als iets goddelijks, de basis van gezondheid. Het is iets wezenlijks in de organische vormgeving. Een aanvankelijk conceptueel motief (dragen en lasten) ontwikkelt zich tot architectuur. Deze architectuur draagt een polaire vormentaal in zich in een nieuw ontstaan evenwicht. Ze omhult en vormt een binnenruimte, ze opent zich en gaat een relatie aan met de omgeving. We ervaren een inademing en een uitademing, open en gesloten, rond en recht, activiteit en rust etc.. Ze is nergens eenzijdig, het zijn dé fenomenen van het gezonde organisme!
9graden architectuur heeft in de vormgeving van de kliniek Arlesheim gewerkt met deze fenomenen van gezondheid en deze vertaalt naar een aanraakbaar ontwerp dat zich voegt in haar omgeving. In de patiëntenkamers van de kliniek ligt de nadruk op ondersteuning, warmte en een maximale fysieke omhulling, in de gevel ontstaat een omhullend teer gebaar. Tegelijkertijd verbindt deze omhullende vormentaal in de gevel zich met haar omgeving en de horizontale beëindiging van de dakrand, er ontstaat een open verbindend gebaar, een gebaar van interesse. Het zijn polaire vormen, concentratie op de binnenruimte en expansie in de buitenruimte, in een nieuw individueel gevonden evenwicht. In de gevel is waarneembaar een individueel nieuw gevonden gebaar; beweging (wereldinteresse) komt tot rust (innerlijke concentratie), rust komt weer in beweging, binnenruimte verbindt zich met buitenruimte. Hier is geprobeerd de architectonische principes, het lastende, het dragende en het evenwicht in een levende ervaarbare vormentaal te brengen in overeenstemming met de functie van het gebouw. Fenomenen van gezondheid zijn hier een ervaarbare realiteit in een architectonische vormentaal geworden.
duurzaamheid en circulariteit in onze cultuur
De vraag naar duurzame en ecologische aspecten van het bouwen is voor 9graden architectuur een vanzelfsprekendheid. In materiaalgebruik passen we zoveel mogelijk ecologisch verantwoorde materialen toe die hernieuwbaar, hergebruikt of herbruikbaar zijn. Bij de specifieke materiaalkeuze wordt gelet op stijlvolle, eigentijdse en duurzame aspecten. Bij duurzaamheid gaat het voor 9graden architectuur óók om de levensduur van een gebouw, niets is zo vervuilend als iedere dertig jaar te moeten slopen en bouwen. Al te vaak gaat het bij duurzaamheid om de materiële aspecten van het bouwwerk.
Bij circulair bouwen wordt gebruikt gemaakt van hernieuwbare, hergebruikte en/of herbruikbare materialen. Hernieuwbare materialen groeien in de natuur (zoals hout en vlas) en vormen daardoor een natuurlijke circulaire keten. Hergebruikte materialen hebben al een eerder leven gehad en worden in het gebouw opnieuw verwerkt. Herbruikbare materialen worden demontabel gedetailleerd en kunnen in de toekomst hergebruikt worden. Veel huidige circulaire bouwprojecten zijn in de toekomst demontabel, maar worden nu met nieuwe en eindige materialen gebouwd. Daarmee wordt de verantwoordelijkheid voor het demonteren, de circulariteit van een project, naar de volgende generatie geschoven. 9graden architectuur wil zich inzetten voor de volgende stap in het circulaire denken, we zijn ervan overtuigd dat we moeten bouwen met uitsluitend hernieuwbare of hergebruikte materialen. Daarmee nemen we direct bij aanvang van het project al onze circulaire verantwoordelijkheid.
9graden architectuur werkt met een circulariteitsmatrix om duurzame materiaalkeuzes te maken. Naast bouwkosten nemen we ook milieu- en onderhoudskosten mee. Daarnaast kijken we naar aspecten zoals flexibiliteit tijdens de gebruiksfase, gezondheid en levensduur. Hiermee krijgen we een compleet beeld van de hele levenscyclus van het gebouw en de specifieke onderdelen en maken we bewuste, duurzame keuzes die goed zijn voor mens en milieu. 9graden architectuur zoekt altijd naar mogelijkheden om zoveel mogelijk van het bestaande te handhaven of hergebruiken.
9graden architectuur werkt aan een low-tech duurzaamheid, waarbij de bouwkundige schil en gebouworiëntatie zorgen voor een passief, energiezuinig en gezond binnenklimaat. We zien het als een uitdaging om met minimale techniek een aangenaam gebouw met een gezond klimaat te scheppen. We investeren in gezonde materialen met een lange levensduur in plaats van complexe onderhoud intensieve installaties die iedere 20 jaar vervangen moeten worden. 9graden architectuur staat voor een low-tech duurzaamheid, gezond voor mens en milieu!
vormgeven aan een duurzame toekomst
In de ontwikkelingen van de huidige architectuur leven we in een uitdagend spanningsveld: aan de ene kant in het bewustzijn van de klimaatcrisis en aan de andere kant in het omgaan met de nieuwe mogelijkheden van kunstmatige intelligentie. Het bewustzijn van de klimaatcrisis transformeert de architectuur. Gebouwen worden demontabel, geschikt voor toekomstige herbouw en recyclebaar materiaalgebruik. Het resultaat van deze nieuwe benaderingen is dat architectuur steeds meer tijdelijk wordt. Het lijkt 9graden architectuur dat hier het gevaar van eenzijdigheid tevoorschijn komt, want als het gebouw alleen wordt gereduceerd tot zijn materiële middelen, wordt het een technocratisch spelletje zonder herinneringen te vormen of zelfs geschiedenis te schrijven.
De herinnering aan een gebouw, aan de manier waarop het gebouwd is, aan wat het ons persoonlijk zei, wat het voor ons betekende, is een fundamentele ervaring die deel uitmaakt van het menselijk leven en die ons gevoel van identiteit op aarde vormt. We bouwen om ons te oriënteren, om ons te herinneren, om onszelf te leren kennen. We bouwen zelfs om onze eigen weg op deze aarde te vinden. In een eenzijdig streven naar duurzaamheid zijn we echter bezig deze centrale betekenis die architectuur tot nu toe heeft gehad, uit te wissen. Herinnering verbindt, en is verbinding niet een centraal, immaterieel aspect van duurzaamheid?
Bij demontabel en circulair bouwen richten we ons sterk op het feit dat het onderdeel zelf, het product, het materiaal dat we gebruiken, aan het einde van de architectonische levenscyclus nog steeds een economische waarde heeft. Plotseling is het materiaal, dat anders een middel tot een doel was, het hoofddoel geworden. Architectuur, waar het 'ook' nog steeds om gaat, lijkt bijna een 'wegwerpartikel' te zijn geworden. Het heeft op zichzelf geen betekenis meer, het is slechts iets tijdelijks.
Aan de andere kant roepen de mogelijkheden van kunstmatige intelligentie fantasierijke vormen bij ons op: Plastisch, schijnbaar waanzinnig levend, zelfs organisch en zeer verleidelijk! Een wereld van nog niet voorstelbare of gedachte vormen is sinds kort mogelijk. Maar ook hier rijst de vraag of de essentiële basiservaringen van architectuur nog wel ervaren kunnen worden in deze zo verleidelijk gevormde vormen? Of om het anders te zeggen: hebben we niet de taak om een bewustzijn te ontwikkelen van wat echt leeft, van wat echt organisch is, van originele ideeën, van wat individueel kunstzinnig is?
Beide hier geschetste richtingen zijn fascinerend. Maar fascinatie is voor 9graden architectuur nog geen schoonheid. Fascinatie heeft het in zich om eenzijdig te worden, juist daarom is het fascinerend. In beide richtingen lijkt de neiging te bestaan dat het technische domineert, eenzijdig wordt, en het menselijke lijkt uit te doven. Onze individuele en creatieve menselijke natuur dreigt verloren te gaan door de steeds toenemende eenzijdigheid. In beide richtingen neemt de technologie het creatieve proces over en bepaalt daarmee onze menselijke- en architectonische ervaringen.
Onze menselijke verbinding met de aarde, een tastbare, aanraakbare, kwetsbare door een mensenhand vormgegeven omgeving dreigt verloren te gaan. Zo zien we dat aan de ene kant door het eenzijdige, abstracte en dode denken vorm en betekenis in materie verloren lijken te gaan. En aan de andere kant is het nu de machine die een ongekende mogelijkheden aan vorm tevoorschijn roept waarin óók de betekenis van materie niet ervaarbaar lijkt. Is het niet de opgave van de mens, om door kunst, vorm en materie met elkaar te verbinden zodat betekenis kan worden gegeven? 9graden architectuur ziet het als haar taak en verantwoording om in- en met beide benaderingen te werken, er echter ook de menselijke- en kunstzinnige kwaliteit als verbindend evenwicht in te behouden! Dit betekent echter ook dat we moeten definiëren wat echt menselijk en kunstzinnig is. Een enorme inhoudelijke taak waaraan 9graden architectuur wil werken.
Hoe redden we de menselijkheid als basis voor duurzaamheid in onze gebouwde omgeving? Door liefde voor geest en fysieke werkelijkheid wordt het werkelijk creatieve in de mens aangesproken, het creatieve waarin de mens liefde voor de aarde kan ontwikkelen. Met het besef dat we op dit gebied nog helemaal aan het begin staan, is het onze taak om ons met liefde toe te wijden aan het spirituele in elk ontwerpproces.
We kunnen ons inspannen in deze richting, ons verbinden, vaardigheden oefenen zodat de motieven in ons en door ons tot leven kunnen komen. We verbinden ons in concentratie met de inhoud, het spirituele, we maken ons vertrouwd met deze wereld. We verbinden ons met onze handen met de aarde, het materiaal. En dan kunnen we (soms) merken dat er iets in deze verbinding naar ons toe stroomt, er komt iets 'nieuws' naar ons toe dat door onze handen wordt getransformeerd en vorm krijgt op onze aarde. Wat zich in de innerlijke ruimte van de geest bevond, wordt door ons innerlijk- en uiterlijk werk getransformeerd naar de buitenruimte op onze aarde. Onze handen verbinden ons met het spirituele. Onze handen verbinden kosmos en aarde. Het is een essentieel fenomeen: wij verbinden ons inhoudelijk met motief en materiaal, het materiaal wordt in dit proces kunstzinnig omgevormd, ontwikkelt zich door wat door onze handen stroomt en stijgt zo op naar de sfeer van het ideale, naar schoonheid. Alleen de mens kan dat! Schoonheid als basis voor duurzaamheid.
conclusie: bewustzijn voor kwetsbaarheid
Het leven, of overleven-, op onze aarde hangt ervan af hoe wij mensen met de kwetsbaarheid van onze aarde kunnen omgaan. Voor 9graden architectuur is dit bewustzijn essentieel. De technische weg van afgelopen eeuwen lijkt een weg van een menselijke vervreemding van de aarde, een weg ‘weg van de aarde’. We willen bijdragen aan een toekomst met een innerlijke en uiterlijke houding die zich verbindt met het levende organisme aarde. Het is een individuele weg, een ‘weg náár de aarde’, een weg die alleen gegaan kan worden met een spiritueel bewustzijn voor het tere kwetsbare levende organisme; ‘aarde’.
